Ekspertka ostro o “Lalce” Netfliksa: Nie można deformować spuścizny narodowej

oprac.Justyna Bryczkowska,

Polska Agencja Prasowa26 września 2026, 06:41
– Prawa majątkowe do “Lalki” wygasły, ale nie daje to twórcom adaptacji prawa do wypaczania sensu i przesłania utworu, bo nieżyjącego twórcę chronią także niewygasalne prawa osobiste – mówi ekspertka od prawa autorskiego Katarzyna Błeszyńska w rozmowie z Polską Agencją Prasową.
Dodaj nas do ulubionych źródeł w Google

Dwie najnowsze ekranizacje “Lalki” Bolesława Prusa wywołały wśród widzów szeroko zakrojoną debatę, której najbardziej zapalnym punktem jest kwestia wierności literackiemu pierwowzorowi. Kontrowersje wzbudza zwłaszcza zrealizowany dla Netfliksa serial w reżyserii Pawła Maślony, który scenariusz do produkcji pisał razem z Pawłema Demirskim i Jagodą Dutkiewicz.

Co się zmieniło w “Lalce” Netfliksa?

Szczególnie poruszające dla odbiorców jest to, że twórcy zdecydowali się na szeroko zakrojoną reinterpretację klasycznej powieści. Choć bohaterowie, czas i miejsce akcji pozostały te same, to wydarzenia znane z fabuły książki zostały gruntownie zmienione i przepisane na nowo. Wokulski dalej jest kupcem i jest zakochany w Izabeli Łęckiej, ale cała ich relacja rozgrywa się zupełnie inaczej. Podobnie jest z niemal wszystkim. Bohaterowie serialu przeklinają, piją alkohol i biorą narkotyki. Pojawia się motyw przemocy, także seksualnej. 

Co jeszcze się zmieniło? Prezesowa Zasławska jest wielką przeciwniczką Wokulskiego i jego mariażu z arystokratką.Twórcy wprowadzili m.in. nowy wątek cesarskiego cięcia przeprowadzonego na balu i postać lekarki ze szwajcarskim dyplomem aresztowanej przez carską milicję. Poza tym panna Łęcka ma ambicje, by pisać domagazynu “Bluszcz”, który prowadzi sama Eliza Orzeszkowa. Takich zmian, większych i mniejszych, jest zdecydowanie więcej. Zdaniem wielu osób doszło w wersji Netfliksa do zbyt dalekiego odejścia od treści powieści Bolesława Prusa.

Geneza powstania “Lalki”

“Lalka” publikowana była najpierw w odcinkach na łamach gazety “Kurier Codzienny” przez dwa lata: od 27 września 1887 do 1889 roku. Jako powieść została wydana w 1890 roku przez warszawskie wydawnictwo Gebethner i Wolff. Genezą powstania tego utworu literackiego był artykuł o procesie młodej kobiety oskarżonej przez sąsiadkę o kradzież lalki – informacja ukazała się w warszawskich dzienniku “Gazeta Polska” 9 lutego 1887 roku. Ostatecznie oskarżona została uniewinniona i udowodniono, że sporną lalkę zakupiono w sklepie. Tak się złożyło, że o tej sprawie Bolesław Prus napisał w sprawozdaniu prasowym w XX arkuszu swoich “Notatek o kompozycji”.

Zajście sprawiło, że u pisarza skrystalizował się pomysł na fabułę. Zainspirowaną tymi prawdziwymi wydarzeniami scenę ostatecznie umieścił w powieści, która otrzymała tytuł “Lalka”. Jak Bolesław Prus napisał w liście do Władysława Korotyńskiego z 8 lutego 1897 roku [cytat za: Tokarzówna K., Fita S., “Bolesław Prus 1847–1912. Kalendarz życia i twórczości”, red. Z. Szweykowski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969. s. 359]:

W powieści “Lalka” znajduje się rozdział poświęcony procesowi o kradzież lalki, rzeczywistej lalki dziecinnej. Otóż taki proces miał miejsce w Wiedniu. A ponieważ fakt ten wywołał w moim umyśle skrystalizowanie się, sklejenie się całej powieści, więc przez wdzięczność użyłem wyrazu “Lalka” za tytuł. Powieść, o której mówię, powinna mieć tytuł: “Trzy pokolenia”. Może nawet byłaby lepiej rozumiana z takiem nazwiskiem.

Co ciekawe, wątek procesu o zabawkę nie został uwzględniony ani w serialu Netfliksa, ani w kinowej adaptacji powieści.

Prawo autorskie a adaptacja filmowa “Lalki”

Czy takie dzieła jak “Lalka” są w jakikolwiek chronione przez prawo autorskie i czy taka ochrona ogranicza sposób ich adaptacji? – zapytała Polska Agencja Prasowa dr Katarzynę Błeszyńską z Katedry Prawa Mediów na Wydziale Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego.

Ekspertka przyznaje, że 70 lat po śmierci twórcy każdy utwór przechodzi do domeny publicznej. – Nie trzeba pytać nikogo o zgodę na wydanie książki czy jakąkolwiek inną eksploatację tego dzieła. Nie trzeba także pytać o zgodę na wykonywanie tzw. praw zależnych, czyli np. dokonywanie adaptacji filmowych – wyjaśniła. Jeśli natomiast twórca żyje, musi wyrazić zgodę na wykonywanie praw zależnych.

Jednak należy podkreślić, że po 70 latach wygasają jedynie autorskie prawa majątkowe do utworu. – W naszym systemie prawnym prawo autorskie ma charakter dualistyczny. Oprócz wygasalnych praw majątkowych mamy jeszcze niewygasalneprawa osobiste. One trwają wiecznie. Według zamiarów ustawodawcy prawa takie chronią niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z dziełem – tłumaczy ekspertka.

To oznacza, że osobiste prawa autorskie powinny być respektowane przez twórców, którzy dokonują przeróbek dzieła, realizując np. adaptację filmową. – Każda adaptacja w jakiś sposób ingeruje w dzieło, nadając mu wizualną formę artystycznego wyrazu, ale zgodnie z obowiązującym orzecznictwem i doktryną prawa autorskiego należy zachować “ducha” dzieła, by chronić osobiste prawa autorskie do rzetelnego rozpowszechniania – zwraca uwagę dr Błeszyńska.

“Lalka” Netfliksa łamie prawo autorskie? Ekspertka nie ma wątpliwości

Zdaniem doktor Katarzyny Błeszyńskiej, choć w przypadku “Lalki” wygasły prawa majątkowe, nie daje to twórcom prawa do wypaczania sensu utworu:

– Moim zdaniem adaptacja serialu Netfliksa wypaczyła sens i przesłanie “Lalki” Prusa i pozostaje w kolizji z rzetelnym wykonywaniem praw zależnych z poszanowaniem praw osobistych nieżyjącego twórcy.

Ten serial mógłby być przedstawiany jako jedynie inspirowany “Lalką”. Jednak w tym wypadku posługiwanie się tytułem wielkiego dzieła i budowanie na tym renomy jest nieuprawnione

– oceniła Błeszyńska. – Prawdziwy dialog prawa autorskiego z domeną publiczną polega na zrozumieniu uniwersalnego sensu dzieła, a nie wypaczaniu jego treści i przesłania. W tym przypadku twórcy poszli o krok za daleko, zamiast zmienić kostium, zmienili kręgosłup moralny bohaterów – dodała.

Ekspertka przyznała, że teoretycznie możliwe jest wystąpienie z powództwem o naruszenie osobistych praw autorskich przez spadkobierców. Akurat jednak Bolesław Prus najprawdopodobniej ich nie ma.

– Może też jednak wystąpić stowarzyszenie twórców właściwe ze względu na rodzaj twórczości – zaznaczyła Błeszyńska. – Jest jednak mało prawdopodobne, że w tym wypadku ktoś wystąpi, co nie znaczy, że można deformować spuściznę narodową – dodała.

Zwraca uwagę na to, że światowe ekranizacje klasycznych dzieł, w których czytelne są duże odstępstwa od oryginału, to w ogromnej większości produkcje amerykańskie. Tam obowiązuje system prawa anglosaskiego, który mniej restrykcyjnie odnosi się do ochrony praw autorskich osobistych niż prawo większości krajów europejskich. W dużym uproszczeniu mówiąc, prawa autorskie osobiste wygasają wraz z majątkowymi. To chyba znaczy, że takich rzeczy jak “Lalka” Netfliksa nie powinno się w Polsce robić? 

oprac.Justyna Bryczkowska,

Polska Agencja Prasowa

• Zmiażdżył konkurencję w 4 dni. Serial Netfliksa numerem 1 na świecie
• 
  Damięcki zachwycony swoją “Lalką”. “Widać prawdę tamtych czasów”
• 
  “Jutro się tym zajmę”. W przypadku zdrowia to jutro może być już za późnoOGŁOSZENIE PŁATNE
• 
  Grał Mariana Koniuszko w “Zmiennikach” Barei. Jak dziś wygląda?
• 
  Ten serial zmienił telewizję. Dziś by nie powstał

• 06:41
  Ekspertka ostro o “Lalce” Netfliksa: Deformowanie spuścizny narodowej
• 05:23
  Kożuchowska o tym, co trudno ukryć. “Kamera lubi zaglądać w…”
• 18:03
  Pierwszy sezon zachwycił 97 proc. widzów. Cała seria czeka na Disney+
• 17:06
  Trudny quiz dla fanów “Harry’ego Pottera”. Mugol nie pobije wyniku 7/12
• 14:23
  Wyjątkowa edycja polskiego festiwalu. “Największa w historii”

Source: kultura.gazeta.pl