‘Wiolonczelistka z Auschwitz’. Talent i przypadek uratowały ją przed komorą gazową
Jest ostatnią żyjącą z “Dziewczęcej orkiestry” z Auschwitz. “Ledwie byłam świadoma naszej żydowskości”
oprac.Marta Korycka15 listopada 2026, 09:03
Orkiestra akompaniowała Zagładzie, ale dzięki niej Anita przeżyła piekło obozu Auschwitz-Birkenau i szczęśliwie doczekała wyzwolenia w Bergen-Belsen. Wyjechała do Wielkiej Brytanii i miała pełną sukcesów karierę muzyczną. Historię swojego ocalenia opowiedziała po kilkudziesięciu latach.
Dodaj nas do ulubionych źródeł w Google
Kiedy po wielu miesiącach spędzonych w więzieniu Anita została przewieziona do Auschwitz, tylko dzięki zrządzeniu losu uniknęła śmierci w komorze gazowej. Umiała grać na wiolonczeli, a w żeńskiej orkiestrze obozowej brakowało wiolonczelistki…
Publikujemy fragment książki “Wiolonczelistka z Auschwitz. Dziedzictwo prawdy” Anity Lasker-Wallfisch w tłumaczeniu Jacka Kaduczaka (Poradnia K).
Moje najwcześniejsze wspomnienia o tym, że dzieje się coś złego, pochodzą z około 1933 roku. Do tego czasu miałam spokojne i bardzo szczęśliwe życie. Byłam trzecią córką swoich rodziców, ku wielkiemu niezadowoleniu ojca, który chciał mieć trzech synów. Ojciec był szanowanym prawnikiem, a matka, oprócz tego, że była przepiękna, mogła się pochwalić wieloma talentami. Była niezwykle uzdolniona manualnie i sama szyła nam ubrania. Co jednak najważniejsze, była świetną skrzypaczką. Doskonale pamiętam poczucie bezpieczeństwa, gdy leżałam w łóżku i słuchałam, jak ćwiczy. Zaczynała zwykle od początkowych oktaw koncertu Beethovena. Ojciec uwielbiał śpiewać, a w naszym domu często słychać było muzykę kameralną. Cała nasza trójka uczyła się grać na jakimś instrumencie.
Moja najstarsza siostra Marianne grała na pianinie, a Renate na skrzypcach. Ja byłam wiolonczelistką. Tworzyłyśmy trio, a od czasu do czasu w nagrodę pozwalano mi uczestniczyć w cotygodniowych koncertach kwartetowych w naszym domu.
Zachęcano nas do mówienia po francusku i przez jakiś czas miałyśmy francuską guwernantkę. Ojciec kochał języki. Powtarzał, że człowiek ma tyle dusz, iloma językami mówi. Bardzo zależało mu, żebyśmy nie zapomniały francuskiego, którego nauczyłyśmy się, gdy miałyśmy guwernantkę, wprowadził więc zasadę, że w każdą niedzielę rozmawiamy wyłącznie po francusku. W swojej młodzieńczej ignorancji uważałam to za absolutnie niedorzeczne i w niedziele nigdy nie otwierałam ust.
Nasze życie było całkiem dobre i wydawało się nie do pomyślenia, że kiedykolwiek mogłoby się zmienić. Przypuszczam, że prowadziliśmy typowy styl życia zasymilowanej rodziny żydowskiej z klasy średniej. Nie podkreślaliśmy jakoś szczególnie naszej żydowskości, ale pamiętam, że w najważniejsze święta rodzice chodzili do synagogi, a święto Pesach, upamiętniające wyjście Żydów z Egiptu, spędzaliśmy w domu babki ze strony mamy.
Choć nasze życie toczyło się zupełnie normalnie, zaczęliśmy zdawać sobie sprawę, że nie wszystko jest w porządku. Widzieliśmy zatroskane twarze i mówiło się o emigracji. Byłam zbyt młoda, żeby zrozumieć, o co chodzi, ale wiedziałam, że dzieje się coś złego. Po raz pierwszy także zetknęłam się z antysemityzmem. Koleżanka z klasy w małej prywatnej szkole, do której chodziłam, wyrywała mi z ręki gąbkę, gdy miałam zetrzeć tablicę, i mówiła: “Nie pozwólcie Żydówce wziąć gąbki”, dzieci pluły też na mnie na ulicy i nazywały “brudną Żydówką”. Ponieważ ledwie byłam świadoma naszej żydowskości, bardzo mnie to dziwiło i zazdrościłam ludziom, którzy nie musieli dźwigać tego tajemniczego stygmatu.
Mijały lata, a segregacja Żydów i Aryjczyków postępowała. Pamiętam wprowadzanie pewnych ustaw, w myśl których wszystkie Żydówki miały dodawać do swojego podpisu imię “Sara”, a Żydzi – “Izrael”. Nie wolno nam już było zatrudniać w domu nieżydowskich kobiet poniżej czterdziestego piątego roku życia z obawy przed Rassenschande – “zhańbieniem rasy”. Żydzi musieli chodzić do żydowskich szkół, a nikczemne hasło JUDEN UNERWÜNSCHT (Żydzi niemile widziani) pojawiało się coraz częściej w takich miejscach publicznych, jak restauracje czy kina.
Podstawy naszego życia były stopniowo podkopywane, niestety, na tyle wolno, że zbytni optymiści długo ignorowali kryjące się za tym realne zagrożenie. Do takich ludzi należał mój ojciec. Był przekonany, że ten nonsens wkrótce się skończy, “gdy Niemcom wróci rozsądek”. Wielu naszych przyjaciół wyjechało jednak z kraju i nawet moja rodzina zaczęła mówić o emigracji. Ale dokąd mielibyśmy się udać? Jak załatwić niezbędne dokumenty? Poważną przeszkodą był zawód ojca. Jego studia dotyczyły niemieckiego systemu prawnego. Jak miałby zarabiać na życie w innym kraju?
Pierwszym wyraźnym sygnałem zbliżającej się katastrofy była noc z 9 na 10 listopada 1938 roku. Dwa dni wcześniej, 7 listopada, Ernst vom Rath, niski rangą urzędnik niemieckiej ambasady w Paryżu, został postrzelony przez Herschla Grynszpana.
Ten incydent wywołał “spontaniczną wściekłość narodu niemieckiego” – jak pisała wówczas prasa – i doszło do pierwszego wielkiego pogromu w czasach nazistowskich. Palono synagogi, demolowano i plądrowano żydowskie sklepy. Łatwo było je rozpoznać. Właściciele musieli umieszczać na witrynach swoje nazwiska zapisane literami określonej wielkości. Gwiazdy Dawida malowali na wielu witrynach nazistowscy bojówkarze. Nie można więc było pomylić sklepu żydowskiego z aryjskim.
Aresztowano dziesiątki tysięcy żydowskich mężczyzn, a do słownika weszło określenie “obozy koncentracyjne”. Coraz więcej ludzi wyjeżdżało z kraju, choć stawało się to trudniejsze. Inni po prostu znikali.
Zobacz wideoPo co muzealnikom plastikowa konewka i pobity talerz? Zdziwicie się
Dotrwanie do końca dnia tak, by nikomu z rodziny nic się nie stało, było prawdziwym osiągnięciem. Ojciec uniknął aresztowania podczas niesławnej Kristallnacht – “nocy kryształowej”, jak później określano noc z 9 na 10 listopada, dzięki odwadze naszego wielkiego przyjaciela Waltera Matthiasa Mehnego, lutnika z Breslau. Nie był Żydem i świadomie ignorował fakt, że ulice były pełne gestapowców szukających Żydów. Przyszedł do naszego mieszkania, zabrał ojca i przez resztę dnia jeździł z nim po mieście swoim samochodem. W każdej chwili mógł oczywiście zostać zatrzymany, a wtedy znalazłby się w bardzo niebezpiecznym położeniu.
Odwaga Mehnego jest tym bardziej godna odnotowania, że był osobą w Breslau bardzo dobrze znaną. Jego zakład – firma ojca i syna – znajdował się przy Tauentzien Platz, w samym centrum miasta. Łatwo go było rozpoznać po wiszących w oknie wystawowym charakterystycznych czerwonych szyldach w kształcie skrzypiec. Było to raczej miejsce spotkań muzyków niż sklep, a wielu z bywających tam ludzi było oddanymi nazistami. Mimo to rodzina Mehne stanowczo odmawiała powieszenia w zakładzie zdjęcia Hitlera, choć oczekiwano tego od wszystkich porządnych obywateli. Odmawiali także wywieszania swastyki na rozmaite “dni flagi”.
To wszystko sprawiło, że natychmiast stali się podejrzani. Nie zamierzali jednak ustępować nawet o krok. Nie akceptowali tego, co się działo, i nie bali się tego okazywać. Zarówno ojciec, jak i syn zachowywali się w sposób, który można określić jako wzorcowy. Było trochę Niemców – niestety, niezbyt dużo – którzy postępowali bez zarzutu.
- <img src="https://bi.im-g.pl/im/62/97/1f/z33125474H.jpg" alt="Cytat dnia. Damięcki: Kiedyś wysadzało się czołgi, a dzisiaj naszym patriotycznym obowiązkiem jest…” loading=”lazy”>
Cytat dnia. Damięcki: Kiedyś wysadzało się czołgi, a dzisiaj naszym patriotycznym obowiązkiem jest… 
Dorociński o miłości do ojczyzny. “Mój patriotyzm polega na tym, że…”
Czy wiesz, gdzie wyrzucić karton po mleku, paragon czy fusy po kawie? Sprawdź się w naszym quizie!- Lektor usłyszał swój głos w spocie, a przy niej nie pracował. Jest wyrok

Dziś w TV hit, którego nie ma na Netfliksie. “Arcydzieło gatunku”
- 09:03
Gra na wiolonczeli uratowała ją przed komorą gazową. - 07:21
Śpiewał o Chopinie i o papieżu. Polacy pokochali piosenki Włocha - 18:00
Rozwiąż wielki quiz filmowy. Tylko 20% z was zdobędzie komplet punktów! - 16:55
Zdobył aż 408 nagród. Zwykła kobieta odkrywa, że ma tysiące innych żyć - 13:45
Mówili, że za monolog u Wajdy powinien dostać Oscara
Source: kultura.gazeta.pl

