Historie, które wywracają pomniki. Non fiction na targi w Krakowie
Po te tytuły warto stać nawet godzinami w tłumie
Ryszard Kozik,
Anna Kowal,
oprac.Marta Korycka23 października 2026, 14:00
Wielkie nazwiska, przemilczane bohaterki, tajemnice ukryte w murach kamienic i wydarzenia, których konsekwencje odczuwamy do dziś. Podpowiadamy, po jakie książki non fiction warto sięgnąć na obleganych zwykle Targach Książki w Krakowie (i nie tylko tam).
Dodaj nas do ulubionych źródeł w Google
Anna Kowal (sczytalim): Zaczęłabym od Anny Świrszczyńskiej. W “Babie na barykadzie. Opowieści o Annie Świrszczyńskiej” (Marginesy) Małgorzata I. Niemczyńska przypomina poetkę, która wyprzedzała swoje czasy. Uczestniczka powstania warszawskiego otwarcie pisała o patriarchacie, przemocy domowej, trudach macierzyństwa i seksualności starszych kobiet. Przez niemal cztery lata autorka badała jej biografię, docierając do osób, które znały poetkę, oraz odkrywając niepublikowane i uznawane za zaginione utwory. To opowieść o artystce, której bezkompromisowość długo pozostawała niezrozumiana.
Ryszard Kozik (sczytalim): Na podobne odkrycie pozwala “Teodora Wyspiańska. Chłopka od artysty” Anny Piątkowskiej (Emocje Plus Minus). Żona Stanisława Wyspiańskiego, pochodząca z podkrakowskich Konar, nie została zaakceptowana przez krakowskie elity. Prowadziła dom, opiekowała się chorym mężem i wychowywała dzieci, a mimo to traktowano ją jak intruza. Piątkowska przywraca jej podmiotowość, pokazując kobietę, której pochodzenie przesądzało o sposobie, w jaki postrzegało ją otoczenie. Jej losy odsłaniają klasowe uprzedzenia i napięcia między światem wsi a inteligencją Młodej Polski.
Biografie bez pomników
Anna: Maria Skłodowska-Curie wydaje się postacią doskonale znaną, ale “Skłodowska-Curie. Rebeliantka” Angeliki Kuźniak (Wydawnictwo Literackie) odchodzi od wizerunku noblistki zamkniętej w laboratorium. Poznajemy uczoną, która musiała walczyć o uznanie w świecie nauki zdominowanym przez mężczyzn, ale także żonę, matkę, wdowę i zakochaną kobietę. Kuźniak przygląda się jej ambicjom, emocjom i niezależności, pokazując cenę przekraczania granic wyznaczanych kobietom przez epokę.
Ryszard: W “Życie to krótki sen. Biografia Stanisława Soyki” Beata Biały (Otwarte) przywołuje pięć dekad kariery muzyka, którego głos towarzyszył Polakom w chwilach radości i zadumy. Korzystając ze wspomnień bliskich i współpracowników, opowiada o jego artystycznych poszukiwaniach, wierze, sukcesach i kryzysach. Obok wybitnego muzyka pojawia się człowiek prywatny – mąż, ojciec i przyjaciel, który nie chciał rezygnować z własnych przekonań. A czasem też popełniał życiowe błędy.
Anna: “Aśka. Joanna Kołaczkowska we wspomnieniach” (W.A.B.) to portret artystki związanej z kabaretami Potem i hrAbi, złożony z relacji rodziny, przyjaciół i współpracowników. W 23 rozdziałach mówią o niej między innymi syn Adam Kołaczkowski, Marzena Rogalska, Szymon Majewski i Artur Andrus. Opowieści o dzieciństwie, życiu prywatnym i drodze na scenę przeplatają się z anegdotami, kultowymi tekstami oraz niepublikowanymi wcześniej fotografiami.
Ryszard: Książka“Kapuściński non-fiction” Artura Domosławskiego (wznowiona właśnie przez Wydawnictwo Poznańskie) wywołała jedną z najgłośniejszych debat w polskiej literaturze faktu. Autor, dawny uczeń i przyjaciel Ryszarda Kapuścińskiego, przygląda się człowiekowi stojącemu za legendą „Cesarza reportażu”. Nie unika niewygodnych tematów, podejmując kwestie prywatności, wiarygodności i odpowiedzialności biografa. Spór wokół pierwszego wydania z 2010 roku pokazał, jak trudno wyznaczyć granicę między ochroną prywatności a prawem do krytycznego opisu życia znanej osoby.
Miasta, domy i ludzie zapisani w historii
Anna: “Kraków. Dziedzictwo Europy. Biografia miasta” Michała Niezabitowskiego (Znak Horyzont) prowadzi czytelnika od legendy o Kraku przez średniowieczną metropolię aż po współczesność. Dyrektor Muzeum Krakowa nie tworzy przewodnika, lecz opowieść o mieście jako idei, micie i części europejskiego dziedzictwa. Dzieje królów, kupców, świętych i artystów układają się w historię miejsca, które przez stulecia budowało swoją tożsamość i wielokrotnie definiowało się na nowo. Autor stawia też niezwykle ważne pytanie o przyszłość miasta-metropolii, zapraszając tym samym do dyskusji o współczesnym Krakowie i kierunkach jego rozwoju.
Ryszard: W “Domu warszawskim” (Czarne) Beata Chomątowska opowiada o Polsce przez losy jednej kamienicy przy Litewskiej 10. Przedwojenny budynek był kolejno luksusowym domem dochodowym, miejscem zamieszkania niemieckich funkcjonariuszy, siedzibą Ministerstwa Ziem Odzyskanych i Komitetu Centralnego PZPR. Później stał się również przestrzenią związaną z opozycją solidarnościową. Autorka śledzi przemiany budynku i jego mieszkańców, pokazując, jak kolejne systemy polityczne wpływały na codzienne życie ludzi dzielących ten sam adres.
Zobacz wideoPremiera książki – “Adam, syn Ozjasza. Adam Michnik w rozmowie z Jarosławem Kurskim”
Anna: W “Tańczącym z zamkami. Czyli subiektywnym przewodniku po zamkach, pałacach i dworach” Michał Wójcik (Rebis) rusza tropem zabytków odrestaurowanych i ruin, którym dopiero przywraca się życie. Autor programu “Mam zamek” w Planete+ opowiada o dawnych właścicielach, dramatycznych wydarzeniach i współczesnych pasjonatach ratujących zapomniane budowle. Architektura staje się tu punktem wyjścia do historii ludzi, którzy mieszkali w tych miejscach, oraz tych, którzy dziś próbują ocalić je od zniszczenia.
Ryszard: “Pisz do mnie na Łódź! Życie kulturalne i towarzyskie w tymczasowej stolicy” Małgorzaty Czyńskiej (Marginesy) przypomina o mieście, które tuż po wojnie stało się ważnym centrum polskiej kultury. Do Łodzi przeniosły się wydawnictwa, redakcje, wytwórnia filmowa i instytucje państwowe. Spotykali się tam między innymi Julian Tuwim, Jan Brzechwa, Zofia Nałkowska i Leon Schiller. Czyńska odtwarza atmosferę tego krótkiego, intensywnego okresu, w którym artystyczny rozmach sąsiadował z trudami odbudowy i narastającą propagandą.
Reportaże, które nie pozwalają odwrócić wzroku
Anna: “Niezniszczalne lato Liliany” Cristiny Rivery Garzy (ArtRage) opowiada o młodszej siostrze autorki, dwudziestoletniej studentce architektury zamordowanej przez byłego partnera w 1990 roku. Rivera Garza analizuje zapiski i dokumenty Liliany, rozmawia z jej bliskimi oraz przyjaciółmi, próbując odtworzyć portret młodej kobiety pełnej energii i planów. Jednocześnie pokazuje mechanizmy przemocy wobec kobiet oraz instytucjonalne zaniedbania, które nie zapewniają im bezpieczeństwa. Książka zdobyła Pulitzera w kategorii wspomnień i autobiografii w 2024 roku.
Ryszard: W “Operacji Masakra” Rodolfa Walsha (ArtRage) punktem wyjścia jest informacja, że jeden z rozstrzelanych w Argentynie w 1956 roku przeżył egzekucję. Po nieudanym powstaniu zwolenników Juana Domingo Peróna żołnierze zatrzymali grupę ludzi i wywieźli ich na przedmieścia Buenos Aires. Walsh dociera do ocalałych i rekonstruuje przebieg wydarzeń, ujawniając mechanizmy państwowego terroru. Polskie wydanie zawiera również „List otwarty pisarza do junty wojskowej”, który autor wysłał do redakcji gazet dzień przed swoim zamordowaniem.
Anna: “Brudne płótno. O Kłopotach w mojej rodzinnej okolicy” Martina Doyle’a (ArtRage) przenosi nas do Irlandii Północnej, na prowincję podzieloną przez wieloletni konflikt. Autor opisuje zastraszanie, podpalenia i wypędzenia z perspektywy mieszkańców niewielkiej parafii. Łączy historię regionu z relacjami ofiar i ich rodzin, autobiograficznymi wątkami oraz… humorem. Zamiast skupiać się na politycznych przywódcach, pokazuje, jak konflikt wkracza w życie sąsiadów i bliskich, pozostawiając ślady na długo po ustaniu przemocy.
Ryszard: “Bieda w Ameryce” Matthew Desmonda, w przekładzie Piotra Królaka (Marginesy), analizuje mechanizmy utrwalające ubóstwo w Stanach Zjednoczonych. Socjolog przygląda się niskim płacom, kosztom mieszkań i zadłużeniu, zestawiając dane oraz wyniki badań z historiami konkretnych osób. Szuka również możliwych rozwiązań. Pokazuje, jak polityka mieszkaniowa, rynek pracy i nierówności społeczne wpływają na sytuację ludzi żyjących w biedzie.
Kto opowiada historię kultury?
Anna: “Będziesz wrzeszczeć. Dziewczyny na polskiej scenie alternatywnej lat 80.” Magdaleny Czubaszek (Wydawnictwo Poznańskie) stawia pytanie o kobiety, których zabrakło w historii polskiego muzycznego podziemia. Autorka szuka wokalistek, pianistek i basistek, przegląda archiwalne fora, mikrofilmy, recenzje i nagrania koncertowe. Rozmawia z muzyczkami oraz z tymi, które zrezygnowały ze sceny, bo nie traktowano ich poważnie. Z rozproszonych świadectw odtwarza kobiecą część alternatywy i pokazuje sprzeczność środowiska, które głosiło wolność, a jednocześnie zachowywało własne hierarchie.
Ryszard: Za wielkimi nazwiskami kryją się nieznane historie, za oficjalną wersją wydarzeń – przemilczenia. Właśnie o nich warto czytać. A jeśli interesują was inne gatunki literackie, nasze propozycje znajdziecie tutaj.
Ryszard Kozik,
Anna Kowal,
oprac.Marta Korycka
Przybylska o ludziach. “Chciałam stać blisko innych, przysłuchiwać…”- Na nowych zdjęciach trudno go rozpoznać. “Zastanawiałem się, kto to”
Pamiątkowy medal na 100-lecie hymnu. Można go otrzymać bez opłatyMATERIAŁ PROMOCYJNY
Najgorszy film świata powraca, ale z gwiazdami. “Za każdym razem gorszy”- <img src="https://bi.im-g.pl/im/01/f0/1e/z32441857H.jpg" alt='Kiedyś witała i "dawała w mordę". Teraz to biznesowe centrum Polski’ loading=”lazy”>
Kiedyś witała i “dawała w mordę”. Teraz to biznesowe centrum Polski
- 14:00
Historie, które wywracają pomniki. Non fiction na targi w Krakowie - 12:50
Polski serial numerem 1 na Netfliksie. Pokonał całą konkurencję w dobę - 12:06
Quiz z mitologii greckiej. Rozpoznasz te słynne mity po 3 hasłach? - 11:02
Wciągające zagadki i przygody. Co czytać z dziećmi 7-9 lat? - 10:46
Nie żyje Tom Skerritt, gwiazda “Obcego” i “Top Gun”
Source: kultura.gazeta.pl
